Một hành trình thiết kế trải nghiệm học online

Phần 1 - Từ “hành nghề” đến “dạy nghề”: Sự ra đời của Interpretation Mastery

Có một điều Tú không thường nhắc đến, nhưng Tú là một phiên dịch, và Tú đã làm phiên dịch được gần mười năm rồi. Công việc chủ yếu của Tú là làm việc với các agency cũng như các khách hàng doanh nghiệp.

Nhưng có một điều Tú còn ít nhắc hơn, đó là Tú cũng làm đào tạo phiên dịch. Việc đào tạo hay giảng dạy là một điều mà Tú đã rất thích và gắn bó từ lâu. Năm năm qua, Tú đã có cơ hội được đứng lớp cho một số đối tác đào tạo phiên dịch, để chia sẻ với các học viên về kinh nghiệm thực tế của mình.

Rồi đến khi gặp chị Quỳnh, hai chị em bắt tay nhau để xây dựng một nền tảng học online cho phiên dịch. Interpretation Mastery ra đời từ chính những câu chuyện trong phòng tối’ giữa các buổi dịch cabin của hai chị em như vậy.

Phần 2 - Interpretation Mastery: Bài toán về học online

Người học của Interpretation Mastery (IM)

Interpretation Mastery hướng đến người học phiên dịch ở giai đoạn đầu, bao gồm các nhóm chính sau:

• Sinh viên và người mới tốt nghiệp các ngành liên quan đến ngôn ngữ, đang tìm hiểu hoặc bắt đầu định hướng theo nghề phiên dịch
• Phiên dịch viên mới vào nghề (khoảng 0–3 năm kinh nghiệm), đã có trải nghiệm thực tế nhưng còn thiếu nền tảng hệ thống và phản hồi chuyên môn
• Người đi làm chuyển hướng sang phiên dịch, xuất thân từ giảng dạy, biên dịch hoặc các lĩnh vực sử dụng song ngữ trong công việc

Mặc dù xuất phát điểm khác nhau, các nhóm người học này có những đặc điểm chung:

• Có năng lực song ngữ ở mức đủ để theo đuổi phiên dịch, nhưng chưa tự tin về năng lực hành nghề
• Thiếu lộ trình học tập và luyện tập rõ ràng, đặc biệt là giai đoạn chuyển từ học thuật sang thực hành nghề nghiệp
• Ít cơ hội tiếp cận bài tập, tình huống và phản hồi sát với bối cảnh công việc phiên dịch thực tế

Tụi Tú muốn thiết kế một nền tảng học nhằm hỗ trợ ba nhóm đối tượng này xây dựng nền tảng kỹ năng, tư duy nghề nghiệp và thói quen luyện tập, tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững trong lĩnh vực phiên dịch.

Cách thức học của IM

Ngay từ lúc ban đầu thì ý tưởng về việc dạy học của Tú và chị Quỳnh đã là xây dựng một nền tảng học online theo hình thức asynchronous, có nghĩa là người học và người dạy sẽ không xuất hiện ở cùng một thời điểm. Người học cũng sẽ tham gia vào nền tảng ở những thời điểm khác nhau, tự tương tác với chương trình học, từ lý thuyết đến thực hành.

Tất nhiên IM cũng có những yếu tố tương tác và cộng đồng, như nhóm Zalo hay group coaching trên Zoom. Nhưng Tú sẽ không đi sâu vào những yếu tố ấy ở đây.

Phần 3 - Thiết kế để học kỹ năng

Để thiết kế một nền tảng học online, Tú bắt đầu từ những câu hỏi cốt lõi: người học là ai, Tú là ai, và mục đích của việc học này là gì — những câu hỏi mà Tú đã có câu trả lời từ đầu, cũng như hình thức học tập mà Tú đang hướng tới.

Mục đích của Interpretation Mastery không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà là giúp người học hình thành và tinh chỉnh một kỹ năng để hành nghề. Điều Tú muốn dạy không phải là “biết thêm”, mà là “làm được”.

Khi muốn rèn luyện một kỹ năng, người học cần đi qua một số bước nhất định:

1. Hiểu kỹ năng đó là gì và vì sao nó cần thiết.
2. Luyện tập kỹ năng đó thông qua các bài tập cụ thể.
3. Nhận phản hồi để biết mình đang làm đúng ở đâu, sai ở đâu, và cần điều chỉnh điểm nào.
4. Tinh chỉnh và lặp lại, để kỹ năng dần hình thành một cách ổn định và có thể sử dụng trong thực tế công việc.

IM như một ‘võ đường online’

Tú thường ví việc đào tạo phiên dịch giống như việc học võ. Tú không biết võ, nhưng về bản chất, hai quá trình học này rất tương đồng.

Khi học võ, người học không chỉ nghe giảng lý thuyết, mà cần hiểu từng động tác, thực hiện lại các động tác đó, và quan trọng nhất là có người quan sát để chỉ ra: động tác này đã đúng chưa, cần chỉnh ở đâu, và chỉnh như thế nào. Qua quá trình luyện tập và tinh chỉnh liên tục, kỹ năng mới dần được hình thành, để rồi có thể áp dụng khi đi bài quyền hoặc khi thi đấu thực tế.

Cái khó là trước giờ để học võ người ta phải tới võ đường, có người võ sư quan sát và chỉnh sửa trực tiếp. Còn Interpretation Mastery lại giống như một lớp võ thuật online dành cho phiên dịch.

Và đây chính là bài toán thiết kế mà Tú phải đối mặt:
làm sao để người học vẫn có thể hiểu, luyện tập, nhận phản hồi và tinh chỉnh kỹ năng, khi không có người “võ sư” luôn ở bên cạnh.

Phần 4 - Vấn đề với chuyện “học và dạy online”

Thời điểm đó, khi nói đến khóa học online, người ta thường hiểu đó là một bộ video được quay sẵn để học viên xem. Thậm chí khi đăng ký khoá học, nhiều học viên quan tâm không hẳn là nội dung hay kết quả đầu ra, mà là:

• Khóa học có bao nhiêu video?
• Tổng thời lượng là bao nhiêu giờ?

Như thể thứ họ mua không phải là con đường đến một kỹ năng, mà là một “giỏ video” - số lượng càng nhiều, giá càng rẻ thì càng “lời”!?

Với Tú, một bộ video như vậy là chưa đủ. Xem về bản chất, nó không khác nhiều so với việc mở một playlist trên YouTube.

Nhưng thế nào mới là “đủ” cho việc học online thì lúc đó Tú cũng chưa có câu trả lời rõ ràng. Bởi thực tế là, Tú chưa từng trải nghiệm một khóa học online nào vượt ra khỏi việc xem video và làm theo một vài hướng dẫn đơn lẻ. (Không có nghĩa khoá học không hiệu quả nhé)

Tuy vậy, Tú biết rằng học online là một hướng đi tất yếu. Xã hội ngày càng số hóa, thời gian dành cho việc học trực tiếp ngày càng hạn chế, và nhu cầu này đến từ cả phía người dạy lẫn người học. Cùng với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, việc học online mang lại rất nhiều tiềm năng — nếu biết cách tận dụng.

Tận dụng như thế nào thì ở thời điểm đó, Tú chưa biết. Tú mang theo sự mơ hồ này khi tiếp cận và xây dựng Interpretation Mastery.

Phần 5 - Cố gắng ban đầu khi xây dựng IM

Trang Homepage: cung cấp thông tin

Đây là screenshot của website Interpretation Mastery ở thời điểm hiện tại (khi Tú viết bài này).

Trong giai đoạn đầu xây dựng website, Tú tập trung chủ yếu vào việc làm sao để người xem, ngay khi truy cập, có thể hiểu rõ Interpretation Mastery đang làm gì: các khóa học, các workshop liên quan đến phiên dịch, cũng như những bài viết được tổng hợp từ các chia sẻ trước đó của tụi Tú.

Website có đủ thông tin không? Tú nghĩ là có — nhưng cũng chưa hẳn.

Ở thời điểm đó, ưu tiên lớn nhất của Tú là giúp người vào website nhận ra rằng Interpretation Mastery có các khóa học. Vì vậy, toàn bộ bối cảnh và cấu trúc của website xoay quanh việc giới thiệu khóa học là chính.

Nền tảng học của học viên IM

Khi đăng ký một khóa học, ai cũng mong muốn có thể hoàn thành và đạt được kết quả. Nhưng trên thực tế, điều này không phải lúc nào cũng xảy ra.

Bản thân Tú cũng nhiều lần “tội lỗi” — mua khóa học về nhưng rồi không hoàn thành.

Khi nhìn lại những khóa học mà Tú từng học được đến nơi đến chốn, Tú nhận ra rằng điều đó thường xảy ra khi:

• Tú có một nhu cầu thật sự rõ ràng đối với khóa học, tức là đang thực sự cần nó.
• Nội dung và hướng dẫn đủ cụ thể để có thể làm theo.
• Việc thực hành mang lại những kết quả có thể cảm nhận được.

Vì vậy, khi học viên đăng ký và tham gia vào nền tảng học của Interpretation Mastery, bên cạnh các video nội dung được quay và chỉnh sửa cẩn thận, Tú còn bổ sung thêm các tài nguyên hỗ trợ như tài liệu, biểu mẫu và checklist để học viên có thể sử dụng trong quá trình học.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất mà Tú gặp phải vẫn là làm sao để học viên có thể thực hành một cách hiệu quả. Ngay cả với những khóa học online mà Tú đánh giá là hiện đại và chất lượng — bao gồm cả các khóa học về công nghệ hay AI — phần lớn vẫn xoay quanh video, kiến thức, và một vài tài liệu để làm theo.

Để thích ứng với thực tế đó, Tú bổ sung thêm các tài nguyên học tập nâng cao, cùng với một danh sách video luyện tập được tuyển chọn (curated practice video list), phân loại theo trình độ, giúp học viên lựa chọn bài tập và thực hành theo những hướng dẫn cụ thể.

Đôi khi, Tú cũng thử nghiệm một số hình thức tương tác khác, chẳng hạn như các bài tập trong phần thực hành tư duy biện luận. 

Những thử nghiệm này nhận được phản hồi tích cực từ học viên.

Tuy vậy, nếu hỏi rằng những nỗ lực đó đã tạo ra một bước đột phá hay một hình hài rõ ràng cho mô hình học online mà Tú đang hướng tới hay chưa, thì câu trả lời là chưa.

Ở đây, cái Tú muốn nói tới không phải là chất lượng. Cả chị Quỳnh (đồng giảng viên) và Tú luôn hướng tới chất lượng cao nhất trong từng chương trình học. Những phản hồi tích cực của học viên cũng nói lên sự hài lòng của nền tảng hiện tại. 

Nhưng về khía cạnh người xây dựng khoá học online, Tú chưa thấy “đã”. Dù chưa thể gọi tên chính xác điều mình đang tìm kiếm, Tú biết khá rõ rằng trạng thái hiện tại của nền tảng học này vẫn chưa phải là đích đến mà Tú mong muốn.

Phần 6 - Bước ngoặt nhận thức: Đề bài của môn Technology in Education

Tú học Master of Education 

Suy nghĩ học Master of Education đến từ một câu hỏi rất đơn giản, nhưng Tú cứ băn khoăn hoài khi nhân loại ngày càng phát triển.

Câu hỏi đó đến từ một quảng cáo của UpGrad: khi công nghệ phát triển nhanh chóng, khi thông tin ở khắp mọi nơi, 

thì vai trò của người học sẽ là gì, 

và vai trò của người thầy sẽ là gì?

Từ trước đến giờ, trong cách Tú hình dung, giáo dục là quá trình con người chuyển giao tri thức từ thế hệ này sang thế hệ khác. Người thầy giữ vai trò truyền đạt, hệ thống hóa và dẫn dắt tri thức cho người học.

Nhưng khi gần như bất kỳ câu hỏi nào cũng có thể gõ vào ChatGPT, và NotebookLM tổng hợp và trình bày thông tin quá sống động trong thời gian cực ngắn, Tú tự hỏi: vậy những người làm giáo dục, những người vẫn luôn đam mê với việc dạy và học, sẽ đứng ở đâu trong bối cảnh đó?

Đó là một trong những lý do chính khiến Tú quyết định theo học Thạc sĩ Giáo dục — để tìm kiếm câu trả lời cho những câu hỏi này.

(Bên cạnh việc thực hiện ước mơ “nghề giáo” từ thuở 3 tuổi của mình.)

Môn học Technology in Education

Tính đến thời điểm viết bài này, Tú đã học được ba môn trong chương trình Master, và mỗi môn đều mang lại một góc nhìn khác nhau. Tuy nhiên, bài viết này bắt nguồn từ môn học thứ ba: Technology in Education.

Trong môn học này, Tú được yêu cầu thiết kế một website giáo dục. Ngay khi nhận đề bài, Tú nghĩ ngay đến website Interpretation Mastery và mặc định rằng đây sẽ là một bài tập tương đối “dễ”. Tú đã có website, và cũng đang giảng dạy các khóa học ngay trên nền tảng đó.

Cho đến khi Tú đọc rubric chấm điểm của assignment.

Trong đó có yêu cầu rằng website cần có ít nhất ba hoạt động học tập, và mỗi hoạt động phải tích hợp một hoặc nhiều yếu tố công nghệ giáo dục như AI, OER, AR/VR, vân vân.

Lúc này, Tú nhận ra rằng bài tập này không chỉ yêu cầu “có website”, mà buộc Tú phải suy nghĩ lại một cách nghiêm túc về việc:

nếu đã dạy học trong môi trường online, thì trải nghiệm học tập của người học cần được thiết kế như thế nào?

“Khoai” rồi đây!

Phần 7 - Cái khó ló cái khôn: Một tư duy giáo dục mới cho Tú

Để hoàn thành được bài tập này, Tú cần có sự thay đổi đầu tiên trong nhận thức của Tú về vai trò của người thầy. Đó là sự chuyển đổi từ teach (giảng dạy) sang design learning experience (thiết kế trải nghiệm học)

Cái khó

Khi nhìn lại Interpretation Mastery ở thời điểm đó, Tú biết khá rõ mình muốn gì: tạo ra một môi trường học nơi học viên có thể học và hình thành được kỹ năng phiên dịch trong điều kiện không có giảng viên luôn hiện diện bên cạnh (asynchronous).

Tuy nhiên, làm thế nào để đạt được điều đó trong thực tế thì Tú vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng. Hướng đi lúc này còn khá trừu tượng, và khi mọi khả năng đều có vẻ hợp lý, thì lại không có một hướng đủ rõ để dẫn dắt việc thiết kế trải nghiệm học một cách có mục đích.

Cái “chắc-là” khôn

Yêu cầu của bài tập — phải tích hợp AI, OER, và các công nghệ giáo dục khác — đã vô tình tạo ra những giới hạn rất rõ ràng. Chính những giới hạn này buộc Tú phải đặt ra một câu hỏi cụ thể hơn:

làm thế nào để thiết kế những hoạt động học giúp học viên đạt được các kỹ năng phiên dịch thông qua chính những công cụ công nghệ đó?

Từ đây, Tú nhận ra rằng vấn đề không nằm ở việc công nghệ có thể thay thế người thầy hay không. Ngược lại, công nghệ đang mở ra nhiều khả năng hơn để việc dạy và học trở nên đa dạng và sống động — đặc biệt trong môi trường online.

Trước đây, dù có cố gắng đến đâu, việc thiết kế những trải nghiệm học tập đa dạng cho học viên cũng rất hạn chế khi Tú chỉ có thể sử dụng text, video và audio. Nhưng với những tiềm năng mà đề bài này đặt ra, Tú bắt đầu suy nghĩ khác đi.

Với mỗi kỹ thuật hay kỹ năng phiên dịch cần rèn luyện, câu hỏi không còn là “mình sẽ giảng thế nào”, mà là: Tú sẽ thiết kế trải nghiệm học ra sao để người học:

• hiểu được cách làm,
• biết rõ điều mình cần luyện tập,
• và quan trọng nhất, có được một vòng lặp phản hồi để tự quan sát và điều chỉnh kỹ năng của chính mình.

Từ đó, Tú rút ra bài học thiết kế đầu tiên: đôi khi, chính những giới hạn có chủ đích lại là chất xúc tác mạnh mẽ nhất cho sự sáng tạo.

Phần 8 - The Craft: Nền tảng học online tích hợp công nghệ và AI

Yêu cầu của môn học là thiết kế 4 hoạt động sử dụng công nghệ để giảng dạy 4 kỹ năng phiên dịch khác nhau, mỗi hoạt động gắn với một loại công nghệ giáo dục cụ thể. Tuy nhiên, Tú không muốn “nhét công nghệ để có công nghệ”, mà mỗi công cụ cần phục vụ trực tiếp cho việc thực hành, phản tư và phát triển kỹ năng trong những bối cảnh học tập sát với thực tế nghề nghiệp — tất cả diễn ra khi không có giảng viên bên cạnh.

Sau một tuần ‘vò đầu bức tóc’ nghiên cứu, suy nghĩ, lên ý tưởng, kiểm chứng, và 1001 bước khác với người bạn ChatGPT, đây là tóm tắt ngắn gọn của từng hoạt động:

1 - Không gian thực hành kỹ năng ghi chú cho phiên dịch nối tiếp

Người học thực hành kỹ năng ghi chú bằng cách sử dụng cùng một số bài nguồn đã được chọn trước, sau đó chụp lại phần ghi chú của mình và đăng lên một thư viện chia sẻ dưới dạng gallery chung. Tại đây, học viên có thể xem bài của nhau và để lại nhận xét ngắn gọn về độ rõ ràng, bố cục và cách sử dụng ký hiệu.

Công nghệ sử dụng: Collaborative learning (học tập cộng tác qua không gian làm việc số dùng chung)

Ý nghĩa học tập:

Hoạt động này giúp người học nhận ra rằng không tồn tại một “chuẩn mực ghi chú” duy nhất. Thông qua việc quan sát và so sánh cách các học viên khác tổ chức thông tin, người học có cơ hội điều chỉnh hệ thống ghi chú của riêng mình, phát triển tư duy phản biện và sự linh hoạt nghề nghiệp thay vì rập khuôn theo lý thuyết có sẵn.

Ý nghĩa công nghệ:

Công nghệ cho phép tạo ra một không gian học tập cộng tác nhưng không đồng thời, nơi người học có thể tham gia, quan sát và đóng góp vào bất kỳ thời điểm nào. Việc học ‘một mình’ bỗng trở nên ‘cộng đồng’ hơn.

2 - Trải nghiệm thực hành dịch song song với thiết bị dịch hỗ trợ

Người học sử dụng tính năng dịch bằng camera trên điện thoại để quét và xử lý với bản dịch máy ngay khi đang thực hiện dịch song song.

Công nghệ sử dụng: Augmented Reality (thực tế tăng cường – tính năng dịch bằng camera)

Ý nghĩa học tập:

Trọng tâm của hoạt động không nằm ở việc hiểu độ chính xác của công nghệ, mà ở  việc nâng cao nhận thức về khả năng ra quyết định của người học trong bối cảnh áp lực cao: khi nào nên sử dụng công cụ hỗ trợ để tăng hiểu, và khi nào việc sử dụng đó lại làm gián đoạn dòng chảy phiên dịch.

Ý nghĩa công nghệ:

Thay vì được dùng như một công cụ hỗ trợ đơn thuần, công nghệ ở đây đóng vai trò như một trải nghiệm giả lập, giúp người học trực tiếp cảm nhận cách công nghệ có thể hỗ trợ hoặc gây xao nhãng trong công việc phiên dịch thực tế, từ đó hình thành thái độ sử dụng công cụ có chọn lọc.

3 - Thực hành nghiên cứu chuẩn bị chương trình dịch

Người học sẽ nghiên cứu module “Kỹ năng nghiên cứu” trên ORCIT, một nền tảng OER dành riêng cho đào tạo phiên dịch. Sau khi hoàn thành bài tập mô phỏng theo hướng dẫn, họ sẽ tự xây dựng bảng checklist nghiên cứu cá nhân có thể tái sử dụng cho các chương trình sau này.

Công nghệ sử dụng: Open Educational Resources (OER) – tài nguyên giáo dục mở

Ý nghĩa học tập:

Hoạt động này giúp người học biến một tài nguyên học tập bên ngoài thành công cụ nghề nghiệp của riêng mình. Thay vì học theo khuôn mẫu có sẵn, họ nội hóa khung nghiên cứu và điều chỉnh nó cho phù hợp với phong cách làm việc, lĩnh vực chuyên môn và giới hạn thời gian cá nhân.

Ý nghĩa công nghệ:

OER cho phép người dạy tận dụng những nguồn tài nguyên chất lượng đã được xây dựng sẵn, đồng thời giúp người học tiếp cận tri thức mở một cách có định hướng, thay vì bị ngợp trước quá nhiều tài liệu rời rạc.

4 - Phân tích chất lượng bản dịch với sự hỗ trợ của AI

Người học thực hành phiên dịch với tài liệu thực tế, sau đó đưa cả bài nói gốc và phần phiên dịch của mình vào một công cụ AI do giảng viên thiết kế để so sánh hai bản văn. AI chỉ ra các điểm mạnh và những khía cạnh cần cải thiện liên quan đến chuyển ý, độ bao phủ nội dung và lựa chọn từ ngữ.

Công nghệ sử dụng: Artificial Intelligence (trí tuệ nhân tạo – so sánh văn bản)

Ý nghĩa học tập:

AI không đóng vai trò “chấm điểm”, mà là công cụ hỗ trợ phản tư mang tính cá nhân. Feedback được đưa ra một cách trung lập và riêng tư, giúp người học tự đánh giá thường xuyên, không áp lực, và dần hình thành nhận thức về chất lượng bản dịch của chính mình.

Ý nghĩa công nghệ:

AI được sử dụng như một “gia sư mini” hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học, giúp người học có được vòng phản hồi gần như tức thời ngay cả khi không có giảng viên bên cạnh. Vai trò của giảng viên chuyển sang việc thiết kế và huấn luyện công cụ AI sao cho phù hợp với triết lý giáo dục và mục tiêu học tập.

The craft: training.hoangminhtu.com

Nếu bạn quan tâm hơn, có thể click vào đây để đến website giả lập mà Tú đã xây dựng để minh hoạ nhé.